Сэлэнгэ аймаг нутаг дэвсгэрийнхээ багагүй хувийг ойд эзлүүлдэг, Орхон, Сэлэнгэ, Хараа, Ерөө гэсэн дөрвөн томоохон голын сав нутаг. Улаанбаатараас 300–400 километрийн зайд, засмал замтай. Тиймээс Сэлэнгэ бол хоёр өдрийн амралтаар багтааж болох цөөхөн аймгийн нэг юм. Аймгийн төв Сүхбаатар хотоос ойрын дарааллаар жагсаалаа.
Сэлэнгэ мөрөн — аймагт нэрээ өгсөн гол
1. Сэлэнгэ аймгийн музей — Сүхбаатар хот
Сэлэнгэ аймгийн музей, Сүхбаатар хот
Сэлэнгэ аймгийн музей, Сүхбаатар хот
Аяллаа эндээс эхлүүлэх нь зөв. Музей нь 1948 онд Алтанбулаг суманд байгуулагдаж, 1968 онд хязгаарын музей болсон бөгөөд 2004 онд Алтанбулагийн музейтэй нэгдсэн түүхтэй.
Онцлох үзмэрүүд нь ойролцоогоор 2200 жилийн настай Хүннүгийн үеийн дурсгал, XIII зууны дайчны хуяг дуулга, Өндөр гэгээн Занабазарын бүтээсэн бурхан шүтээн, Ардын хувьсгалын үеийн Максим пулемёт, жанжин Д.Сүхбаатар, маршал Х.Чойбалсангийн хувийн эд зүйлс юм. Байгаль, угсаатны зүй, археологийн танхимуудтай.
Хэрэв бороотой өдөр таарвал энэ бол хамгийн найдвартай сонголт.
2. Ээж мод — Шаамар сум
Сүхбаатар хотоос баруун зүгт 12 километрт, далайн түвшнээс дээш 720 метрийн өндөрт байрлах Ээж мод бол Монголд хамгийн олон хүн зочилдог сүслэгдсэн модны нэг. «Дэвсэг ээж мод», «Удган ээж мод» гэсэн нэрээр ч мэддэг.
Мод нь 18 метр өндөр, нэг метрийн голчтой, зуу орчим салаа мөчиртэй. Олон зуун жилийн турш бөө удганы үеэс уламжлан тахиж ирсэн гэдэг.
Тахилга нь жил бүрийн ханш нээх өдөр болдог. Энэ өдөр билгийн тооллоор тогтдог тул жил бүр өөр өөр огноонд тохиодог — тодорхой сар, өдөр байхгүй. Очих гэж байгаа бол Шаамар сумын ЗДТГ эсвэл нутгийн иргэдээс тухайн жилийн огноог урьдчилан лавлаарай.
Гэхдээ энд нэг зүйлийг заавал хэлэх ёстой. Мод хадгаар боогдож гэмтэж байна. Мянга мянган хадаг их биеийг нь ороосноор холтос нь амьсгалахаа больж, ус, шимт бодисын урсгал тасалддаг. Сүүлийн жилүүдэд сэтгүүлчид, байгаль хамгаалагчид энэ асуудлыг олон удаа хөндсөн.
Тиймээс очих юм бол хадгаа модны их бие рүү бүү ороо. Ойролцоох тусгай багана, оврын дэргэд өлгөх, эсвэл огт өлгөхгүй байх нь энэ модыг олон жил амьдруулах хамгийн энгийн арга. Мөн сүү, цайны үлдэгдэл, савлагааг газар бүү орхи — орчны бохирдол ноцтой болжээ.
3. Сайханы хөтөл ба Орхон–Сэлэнгийн бэлчир — Алтанбулаг сум
Сайханы хөтлөөс харагдах Орхон, Сэлэнгэ мөрний бэлчир
Орхон, Сэлэнгэ хоёр мөрний бэлчир — Сайханы хөтлөөс
Сүхбаатар хотоос Алтанбулаг руу явах засмал замын дунд, 10 орчим километрт байх энэ хөтөл бол Сэлэнгийн хамгийн алдартай гэрэл зургийн цэг. Эндээс Монгол Улсын хамгийн урт гол болох 1124 километрийн Орхон, Сэлэнгэ мөрөнд цутгаж буй бэлчрийг дээрээс бүтнээр нь харна. Энэ хоёр мөрөн цааш урсаад Байгаль нуурт цутгадаг.
2023 оны 6 дугаар сарын 24-нд энд 60 метр урт, 10 метр өндөр дүүжин гүүр ашиглалтад орсон. Гэрэл зургийн цэгээс Бүргэдтэй хад руу гарч, зиплайнаар буудаг маршруттай.
Нээлттэй цаг, үнэ тариф нь улирлаас хамаарч өөрчлөгддөг тул явахаасаа өмнө утсаар лавлаарай. Зөвхөн засмал замаар очдог тул жижиг суудлын машинтай ч болно.
4. Дулаанхаан — монгол эвэр нумны өлгий, Шаамар сум
Шаамар сумын Дулаанхаан баг бол Монголын уламжлалт эвэр нумны хамгийн том төв. Сүхбаатар хотоос ойролцоогоор 50 километр урд, Дарханаас 60 километр хойд зүгт, Транс-Монголын төмөр замын өртөөтэй суурин.
Энд 1995 онд байгуулагдсан «Эвэр нум» хоршоо 2002 онд компани болон өргөжсөн. Нумч Ж.Сүхбаатар бол гэр бүлийнхээ зургаа дахь үеийн нумч.
Нэг нум хийхэд бугын болон ямааны эвэр, үхрийн ясны чөмөг, хусны холтос, шөрмөс ордог бөгөөд дөрвөөс зургаан сар зарцуулж, бүрэн боловсрох хүртэл нь нэг жил хүлээдэг. Ажлын 70 хувийг гараар гүйцэтгэдэг. Жилд ердөө 60–70 нум хийдэг ба ОХУ, АНУ, Франц, Германаас захиалга ирдэг.
Гар урчуудын ажлыг нүдээрээ үзэх боломжтой цөөхөн газрын нэг. Очихоосоо өмнө урьдчилан холбогдож цагаа тохирох нь зүйтэй — жижиг цех тул байнга нээлттэй байдаггүй.
5. Алтанбулаг — гурван зууны худалдааны хот
1800-аад оны Алтанбулаг хот, Монгол-Оросын хил
Алтанбулаг 1800-аад онд — архивын гэрэл зураг
Сүхбаатар хотоос 25 километрийн хатуу хучилттай замаар очдог Алтанбулаг бол зүгээр нэг хилийн боомт биш. 1727 оны Хиагтын гэрээний дараа энд «Маймаачин» буюу «худалдан авах, зарах хот» үүсч, Бээжингээс Москва хүрэх 9000 гаруй километрийн Цайны замын гол цэгүүдийн нэг болсон. Модон хэрэм, харуулын цамхаг, хаалганы системтэй дөрвөлжин бэхлэлт байв.
1921 оны 3 дугаар сарын 13-нд Түр засгийн газар яг энд байгуулагдсан нь эцэстээ 1924 онд БНМАУ тунхаглагдахад хүргэсэн. Өнөөдөр 2002 оны «Чөлөөт бүсийн тухай» хуулиар тусгаарласан 500 гектар талбайд чөлөөт бүс ажиллаж байна.
6. Тужийн нарс — байгалийн цогцолборт газар
Тужийн нарсан ой, Сэлэнгэ аймаг
Тужийн нарс — ажиглалтын цамхгаас харагдах байдал
Алтанбулаг руу явах засмал зам энэ нарсан ойн голуур дайран өнгөрдөг тул тусгайлан замаас гарах шаардлагагүй. Тужийн нарс бол Их Сибирийн тайгын зүүн урд зах бөгөөд Сэлэнгэ мөрний элсэрхэг хөрсөн дээр ургасан ховор экосистем юм.
Улсын Их Хурал 2002 онд 39 дүгээр тогтоолоор энэ нутгийг тусгай хамгаалалтад авсан. Ой нь олон жилийн турш түймэр, хууль бус мод бэлтгэлээс доройтсон ч сүүлийн жилүүдэд ойжуулалтын үр дүнд эргэн сэргэж байна. Ойг дээрээс харах 10 метр өндөр ажиглалтын цамхаг барьсан.
7. Дуут хад — Хушаат сум
Сүхбаатар хотоос 98, Улаанбаатараас 290 километрт орших Хушаат сумын нутагт байх Дуут хад нь эртний хүмүүсийн үлдээсэн сүг зураг буюу петроглифээр баялаг. Нэрийг нь дуу авианы онцгой шинж чанараас нь өгсөн гэдэг.
Шударгаар хэлэхэд энэ хадны талаарх нийтэд нээлттэй мэдээлэл маш хомс. Сүг зургийн он цаг, тоо хэмжээ, соёлын өвд бүртгэгдсэн эсэх талаар албан ёсны эх сурвалж бидэнд олдсонгүй. Очихоор бол Хушаат сумын ЗДТГ-аас урьдчилан лавлахыг зөвлөж байна.
Мөн энэ суманд ойролцоогоор 200 жилийн өмнө босгож, 2007 онд сэргээн засварласан Тойлбын соёмбо байдаг.
8. Соронзон хад — Хүдэр сум
Хүдэр сумын нутагт, Төмөртэйн ордын гол цөм хэсэгт байх энэ хад төмөр зүйлийг өөртөө татдаг соронзон чанартай. Сүхбаатар хотоос 160–170 километрийн зайд. Нутгийн иргэд эртнээс үе мөч, гар хөл, нурууны өвчин намдаахад ашигладаг уламжлалтай.
Гэхдээ болгоомжтой хандах хэрэгтэй. «Цаг зүүсэн хүн очвол цаг нь зогсдог» гэх мэт яриа өргөн тархсан ч үүнийг шинжлэх ухааны хэмжилтээр баталсан баримт бидэнд олдсонгүй. Эмчилгээний чанарыг нь мөн адил. Тиймээс энэ газрыг эмнэлгийн эмчилгээний оронд биш, сонирхолтой геологийн үзэгдэл, нутгийн уламжлалын хувьд үзэхийг зөвлөе.
Хүдэр сум бол өвөлдөө 1 дүгээр сарын дундаж −41 хэм хүрдэг хүйтэн нутаг. Зуны улиралд төлөвлөх нь ухаалаг.
9. Амарбаясгалант хийд — Баруунбүрэн сум
Амарбаясгалант хийд, Баруунбүрэн сум
Амарбаясгалант хийд — Бүрэнхаан уулын өвөрт, Ивэн голын хөндийд
Сэлэнгийн хамгийн алдартай дурсгал. Бүрэнхаан уулын өвөрт, Ивэн голын хөндийд, Улаанбаатараас 350 орчим километрт байрладаг. Манж Чин улсын хааны зарлигаар 1727–1736 оны хооронд баригдсан бөгөөд 1779 онд Өндөр гэгээн Занабазарын шарилыг энд нүүлгэн авчирсан.
Анх 40 гаруй сүм дугантай, хойд–урд тэнхлэгийн дагуу тэгш хэмтэй барьсан цогцолбор байв. Хятад, монгол, төвд гурван соёлын архитектурыг хослуулсан нь Монголд ховор.
1937 оны хэлмэгдүүлэлтээс бүрэн бус ч мултарсан цөөн хийдийн нэг — олон лам цаазлагдаж, эд өлгийн зүйлс алдагдсан боловч төв хэсгийн барилгууд үлдсэн. Өнөөдөр 28 сүм хадгалагдан үлдсэн бөгөөд 1988 оноос сэргээн засварлах ажил үргэлжилж байна.
Зарим эх сурвалж барилгын огноог 1726–1737 гэж бичдэг тул нэг-хоёр жилийн зөрүү байдгийг анхаараарай.
10. Ерөөгийн халуун рашаан
Хэнтийн уулархаг нутагт, Ерөө голын савд, далайн түвшнээс дээш 1150 метрт оршдог. Хамгийн халуун булгийн температур 42 хэм хүрдэг бөгөөд найрлагадаа карбонат, сульфат, натри агуулдаг.
Өндөр гэгээн Занабазар Галдан Бошигтын цэргээс зайлж яваад энэ рашааны чанарыг олж мэдсэн гэх домогтой.
Хүрэх зам хүнд. Уулын зам муутай, баавгай тааралддаг тухай аялагчид бичдэг. Ганцаараа биш, нутгийн хүнтэй хамт, өндөр даацын машинтай явахыг зөвлөе. Мөн ямар өвчинд тустай талаар эх сурвалжууд зөрүүтэй мэдээлэл өгдөг тул эмчилгээний зорилгоор очих бол эмчтэйгээ зөвлөөрэй.
Явахаасаа өмнө
- Дугаар 1–6 — Сүхбаатар хотоос 25 км дотор, бүгд засмал замтай. Нэг өдөрт багтана.
- Дугаар 7–10 — өдөр бүтэн зарцуулна. Шатахуун, ус, нөөц дугуйгаа шалгаарай.
- Ойн бүсэд гал түймрийн эрсдэл өндөр. Тужийн нарс, Ерөөгийн орчимд задгай гал бүү түлээрэй.
- Үнэ, ажиллах цаг, замын нөхцөл улирлаас хамаарч өөрчлөгддөг. Явахаасаа өмнө холбогдох сумын ЗДТГ-т залгаж лавлах нь хамгийн найдвартай.
- Хог хаягдлаа буцааж авч яваарай. Ялангуяа Ээж мод, Сайханы хөтөл зэрэг олон хүн очдог газарт.
Та эдгээр газарт очиж үзсэн үү? Зураг, сэтгэгдлээ бидэнтэй хуваалцаарай — уншигчдын хамгийн сайн зургуудыг нийтлэлдээ нэмнэ.
Зураг: Wikimedia Commons. Сэлэнгэ аймгийн музейн зураг — Gavinevans (CC BY-SA 3.0). Алтанбулагийн 1800-аад оны зураг — олон нийтийн өмч. Бусад зураг — CC0 буюу чөлөөт лиценз. Ээж мод, Дулаанхаан, Дуут хад, Соронзон хад, Ерөөгийн рашааны зургийг уншигчдаас хүлээж авна.
Редакц: my-selenge.mn
